“Δέντρο γεμάτο πατρογονικά παραμύθια, το νοιώθει ο καθένας σαν ευλογία και σαν ασφάλεια”

Η εμφάνιση της ελιάς εντοπίζεται σε μεγάλο βάθος της ανθρώπινης προϊστορίας. Η ελιά ως αυτοφυές δέντρο – αγιελιά – πρωτοεμφανίστηκε στην ανατολική Μεσόγειο εκεί δηλαδή όπου αναπτύχθηκαν μερικοί από τους αρχαιότερους πολιτισμούς. Πρόσφατες αρχαιολογικές έρευνες στις Κυκλάδες, την καρδιά του Αιγαίου, έφεραν στο φως απολιθωμένα φύλλα ελιάς τα οποία σύμφωνα με τις σύγχρονες μεθόδους χρονολόγησης φαίνεται να είναι ηλικίας 50.000 – 60.000 ετών ενώ στη δυτική Πελοπόννησο χρονολογήθηκαν με ακρίβεια δείγματα γύρης ελιάς 2.000 ετών.

Τα πρώτα στάδια εξημέρωσης της αγριελιάς από τους κατοίκους της Μεσσηνίας παραμένουν σκοτεινά. Στον μεσσηνιακό χώρο πάντως οι απαρχές της ελαιοκαλλιέργειας τοποθετούνται γύρω στα 1580-1100 π.Χ. Η εξάπλωση του πολύτιμου δέντρου και η τεχνολογική βελτίωση που σημειώνεται στον τομέα παραγωγής του ελαιολάδου συμπίπτουν με ένα ανώτερο στάδιο πολιτισμού.

Με το πέρασμα των χρόνων, οι πληροφορίες για την ελιά και το λάδι στην περιοχή της Μεσσηνίας, γίνονται πιο συγκεκριμένες και μιλούν για την εξάπλωση της ελαιοκαλλιέργειας και χρήση του ελαιολάδου στην καθημερινή ζωή (τελετουργία, αρωματοποιία, μαγειρική, φαρμακευτική). Η ελαιοκαλλιέργεια γίνεται κύρια απασχόληση των κατοίκων και υπάρχουν αξιόλογες πληροφορίες ότι κατά τη βυζαντινή περίοδο γίνεται μεγάλη παραγωγή λαδιού στη Μεσσηνία. Λίγο αργότερα, στα χρόνια της Τουρκοκρατίας, το εμπόριο του λαδιού και οι εξαγωγές του γίνονται αφορμή να αναπτυχθεί η τοπική οικονομία (Μεθώνη, Κορώνη) ενώ στις αρχές του 20ου αιώνα οι εξαγωγές λαδιού από την περιοχή της Καλαμάτας είναι εξαιρετικά υψηλές.

Προς τις ίδιες γνώριμες αυτές κατευθύνσεις, που έχουν χαραχθεί εδώ και αιώνες εξακολουθούν να πορεύονται μέχρι σήμερα οι Μεσσήνιοι όχι πλέον μόνο μέσα από εμπορικούς δρόμους αλλά και πολιτιστικούς (π.χ. το Πολιτιστικό οδοιπορικό Οι Δρόμοι του Λαδιού και της Ελιάς του Επιμελητηρίου Μεσσηνίας) επιδιώκοντας τη διεθνή προβολή της διαχρονικής αξίας των δύο αυτών προϊόντων του τόπου τους, της ελιάς και του λαδιού.

Η ελιά ευδοκιμεί σχεδόν αποκλειστικά στη λεκάνη της Μεσογείου και ο τρόπος καλλιέργειας της αποτελεί βασικό παράγοντα διατήρησης του οικοσυστήματος. Ζει και προσφέρει καρπούς για αιώνες,  καλλιεργείται σε κάθε έδαφος, αγαπά το μεσογειακό κλίμα ζητά ελάχιστη περιποίηση και αξιοποιείται πλήρως, ως καρπός, φύλλωμα και ξύλο, συμβάλλει στην αποτροπή της διάβρωσης σε περιοχές με οξυμένο το φαινόμενο της ερημοποίησης, αποτελεί πρωταρχικό παράγοντα ανάπτυξης περιοχών με σοβαρά προβλήματα απασχόλησης και συνοχής.

Τα ελαιόδενδρα έχουν την ικανότητα να βλαστάνουν και σε πετρώδη και άγονα εδάφη. Σε αυτή την περίπτωση παράγουν πιο αρωματικό λάδι σε σύγκριση με τα δένδρα, που βρίσκονται σε αργιλώδη και υγρά εδάφη.