“Ελιά, σύμβολο γονιμότητας, μακροζωίας, συμφιλίωσης και ειρήνης, έδωσε με το πέρασμα των χρόνων την ευκαιρία για οικονομικές και πολιτιστικές ανταλλαγές, χάραξε στο μυαλό και τη σκέψη των μεσογειακών λαών – ανεξαρτήτως της εθνικότητας τους – έναν μοναδικό συμβολισμό για τη σχέση του ανθρώπου με το περιβάλλον και του ανθρώπου με τον άνθρωπο.”

Ελιά δέντρο, ελιά καρπός και ελαιόλαδο, τρεις λέξεις άρρηκτα συνδεδεμένες εδώ και τουλάχιστον 5.000 χρόνια με την καθημερινότητα των Ελλήνων, τρία δώρα της φύσης παρόντα σε όλους τους κύκλους της ζωής τους (γέννηση, γάμος, θάνατος) αλλά και στο τραπέζι τους. Γύρω από το ελαιόδεντρο και τα προϊόντα που πλέκεται σε ημερήσια και ετήσια βάση ένα ολόκληρο δίκτυο δραστηριοτήτων – όπως η συγκομιδή του καρπού, η παραγωγή του ελαιολάδου, η διακίνηση και η χρησιμοποίηση του στην καθημερινή ζωή – που επηρεάζει τη δομή της κοινότητας, δημιουργώντας, καθορίζοντας και συσφίγγοντας τις διαπροσωπικές σχέσεις.

Για τους Έλληνες, η ελιά ήταν συνδεδεμένη με την κοινωνική και οικονομική ζωή. Είχε άμεση σχέση με τον πολιτισμό, την τέχνη, την ποίηση, τις συνήθειες, τα ήθη και τα έθιμα, την παράδοση, την θρησκεία. Συνδέθηκε με τη ζωή και το θάνατο. Θεωρήθηκε δέντρο ιερό και προστατευόμενο ιδιαίτερα. Υπήρξε σύμβολο Ειρήνης, Νίκης, και Φιλίας των Λαών και Σοφίας.

Η ελιά και το λάδι εμφανίζονται σταθερά και διαχρονικά σε όλες τις εκφάνσεις του ελληνικού βίου, ατομικού και συλλογικού: θρησκεία, τέχνη, κοινωνικές και πολιτικές εκδηλώσεις, αθλητισμός και φυσικά, γαστρονομία. Όποιο τομέα της ελληνικής καθημερινότητας κι αν εξετάσει κάποιος και σε όποια εποχή, θα συναντήσει την πληθωρική παρουσία του ελαιόδεντρου και του καρπού του.

Η ιστορία της Ελιάς και του Λαδιού χάνεται στα βάθη των αιώνων. Η ελιά αντανακλά χιλιάδες χρόνια ελληνικής ιστορίας και παράδοσης. Σύμφωνα με τη μυθολογία ο διαγωνισμός της Αθηνάς και του Ποσειδώνα τελειώνει με την ανακήρυξη της ελιάς ως ιερού δέντρου της πόλης των Αθηνών. Η θεά Αθηνά έδωσε δύο δώρα στους αρχαίους έλληνες. Τους χάρισε τη σοφία και το δέντρο της ελιάς, ως πηγή πλούτου.

Στα μινωικά και μυκηναϊκά χρόνια, ένα πλήθος ευρημάτων στο βασικό ελαιώνα της Ελλάδας, την Πελοπόννησο, την Κρήτη, τα Ιόνια Νησιά, τις Κυκλάδες και την Κύπρο αλλά και σε άλλες περιοχές επιβεβαιώνει τη σταθερή και παμπάλαια παρουσία του δέντρου στον ελληνικό χώρο: μεγάλες αποθήκες ελαίου και πιθάρια αλλά και δεκάδες πινακίδες Γραμμικής Α και Β με το χαρακτηριστικό ιδεόγραμμα του ελαιόδεντρου εμφανίζονται στην μυκηναϊκή Πύλο. Από πινακίδες της Γραμμικής Β, που βρέθηκαν στην Πύλο και όπου διαβάζουμε τη λέξη po-qa (φοβρή / φοβράς), συμπεραίνουμε ότι την περίοδο εκείνη ο καρπός της ελιάς χρησιμοποιείται ως τροφή των κτηνών. Εξάλλου οι συνεχείς αναφορές σε αρωματικά ελαιόλαδα μας κάνει να συμπεράνουμε ότι τουλάχιστον στη συγκεκριμένη εποχή η χρήση του λαδιού εντοπίζεται κυρίως στις θρησκευτικές τελετές, στον καλλωπισμό του σώματος και στην παρασκευή θεραπευτικών αλοιφών. Χρυσά φύλλα σε σχήμα ελιάς βρέθηκαν θαμμένα σε μινωικό τάφο και τα εργαστήρια παρασκευής αρωματικού ελαίου που βρέθηκαν στην ευρύτερη περιοχή των ανακτόρων του βασιλιά της Πύλου Νέστορα.

Η μεγάλη σημασία του δέντρου της ελιάς συνεχίζεται σε όλη την αρχαία περίοδο της ελληνικής ιστορίας αλλά και κατά τη διάρκεια της ρωμαϊκής εποχής.

Στην εποχή της τουρκοκρατίας η ελιά και το λάδι εξακολουθούν να πρωταγωνιστούν στο εμπόριο και στην καθημερινή ζωή του υπόδουλου ελληνισμού ενώ συγκινεί το παράπονο του Κολοκοτρώνη για την τακτική του Ιμπραήμ να καίει τα λιόδεντρα: «τα άψυχα δέντρα δεν εναντιώνονται εις κανένα».

Τέλος, το ελεύθερο Ελληνικό κράτος από τα πρώτα βήματα της ίδρυσής του μέχρι σήμερα στήριξε σε μεγάλο βαθμό την οικονομική του ζωή στο εμπόριο του λαδιού και η ελιά εξακολουθεί να διαδραματίζει κυρίαρχο ρόλο στην κουλτούρα του σύγχρονου Έλληνα.

Εντυπωσιακή είναι η άμεση και από πολύ νωρίς ενσωμάτωση της ελιάς στη χριστιανική θρησκευτική παράδοση ενώ στα κατοπινά βυζαντινά χρόνια η ελαιοκαλλιέργεια και παραγωγή συνεχίζονται αμείωτες. Ο Χριστός προσεύχεται στο όρος των Ελαιών και η ορθόδοξη θρησκεία δύο από τα επτά μυστήριά της τα συνδέει στενά με το λάδι, τη Βάπτιση και το Ευχέλαιο, ενώ με λάδι παρασκευάζει και το Άγιο Μύρο.

Η ελληνική λογοτεχνία από τον Όμηρο έως τον Ελύτη και το Ρίτσο εμπνεύστηκε σταθερά από την ελιά ενώ η ζωγραφική τέχνη απεικόνισε ποικιλοτρόπως το δέντρο, τον καρπό και την καλλιέργειά του από τις αρχαίες τοιχογραφίες ως τους σύγχρονους πίνακες.

Αλλά και από τις αθλητικές δραστηριότητες η ελιά δεν απουσιάζει: τα γυμνά σώματα των αρχαίων αθλητών είναι αλειμμένα με λάδι, οι νικητές των ολυμπιακών αγώνων στεφανώνονται με τον πασίγνωστο κότινο, οι νικητές στα Παναθήναια έπαιρναν ως βραβείο αμφορείς με κάτι παραπάνω από το λάδι της χρονιάς τους ενώ και οι ολυμπιακοί αγώνες του 2004 συμβολίστηκαν με ένα στεφάνι ελιάς.